W bońskim Bundeskunsthalle trwa wystawa „Nigdy więcej! Przeciw zapominaniu o zbrodniach reżimu nazistowskiego”. Jej twórcy ostrzegają, że pamięć o Holokauście jest w Niemczech coraz częściej atakowana, a świadków tamtych wydarzeń zostaje niewielu. Ekspozycję można oglądać do 2 maja 2027 roku.

Selfie w krematorium

Jens-Christian Wagner, dyrektor Fundacji Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora oraz członek zespołu kuratorskiego, opowiada o zachowaniach, które w ostatnich latach zdarzają się coraz częściej. Młodzi ludzie pozowali w piecu krematoryjnym w Buchenwaldzie, śmiali się, wykonywali hitlerowski salut i fotografowali się nawzajem. Według Wagnera takie zdjęcia są dla nich trofeami do pochwalenia się w mediach społecznościowych, bo łamią największe tabu. Z miejsc pamięci znikały też drzewa posadzone ku czci ofiar obozów, ktoś je wycinał.

Wagner zwraca uwagę na szerszy kontekst: pamięć o zbrodniach nazizmu bywa wyśmiewana jako „kult winy” czy „narodowy masochizm”. Rosną w siłę prawicowy populizm i rewizjonizm historyczny. Dyrektor obawia się o sposób pamiętania o ofiarach, a także o przyszłość demokracji.

Wizyta z obowiązku to za mało

Wiele osób odwiedzających miejsca pamięci to uczniowie, którzy trafiają tam, bo nauczyciel zarządził wyjazd. Wagner mówi o tym wprost: nie ma co się oszukiwać, taka wizyta jest przymusowa. Dla dzisiejszej młodzieży czasy nazizmu to odległa przeszłość, a nakaz pamiętania o czymś, czego nie przeżyli nawet dziadkowie, łatwo odbierany jest jako moralizowanie. Taki odbiór raczej zniechęca, niż uczy.

Dlatego w Buchenwaldzie dwugodzinny wykład zastąpiono całodziennymi programami. Uczniowie sami analizują źródła historyczne i próbują zrozumieć, co się stało. Następny krok to pokazanie, że ten rozdział nie jest zamknięty. Zwiedzający są zachęcani do szukania związków z dzisiejszymi sprawami, na przykład z debatą o migracji. Wagner zauważa, że od dawna mówi się o niej niemal wyłącznie przez pryzmat bezpieczeństwa i przestępczości. W jego ocenie to mechanizm marginalizowania grup, który działał również w czasach narodowego socjalizmu.

Eva Umlauf: numer na ramieniu

Patronką wystawy jest 83-letnia Eva Umlauf, która przeżyła Holokaust. W listopadzie 1944 roku, mając dwa lata, została wraz z ciężarną matką i ojcem deportowana z obozu pracy w Nowákach na Słowacji do Auschwitz-Birkenau. Od komór gazowych dzieliły ją zaledwie dni, bo Niemcy przestali ich używać, gdy zbliżała się Armia Czerwona, i zacierali ślady zbrodni. Obóz wyzwolono 27 stycznia 1945 roku, a trzy miesiące później urodziła się jej siostra Nora. Ojciec, rodzeństwo matki i dziadkowie zginęli. Eva ledwo przeżyła, chorowała na gruźlicę, krzywicę i krztusiec, miała też obrzęki głodowe. Lekarz miał powiedzieć jej matce, że o dziecku może zapomnieć.

Obozu nie pamięta, ale rodzinna trauma jest w niej obecna. W domu o wojnie milczano, powtarzało się tylko zdanie: „Zostali tam”. Został też numer wytatuowany na ramieniu: A26959. Umlauf została lekarką pediatrą, w 1966 roku wyszła za mąż za Jakoba, również ocalałego, i przeprowadziła się do Niemiec. Publicznie zaczęła mówić o swojej historii dopiero po latach. W 2011 roku wygłosiła przemówienie w Auschwitz, a od 2025 roku kieruje Międzynarodowym Komitetem Oświęcimskim. Jej wspomnienia ukazały się w 2016 roku, angielskie tłumaczenie w 2024.

Umlauf przyznaje, że nie spodziewała się powrotu antysemityzmu w Europie i USA ani sukcesów AfD. Odwiedza szkoły, ale ma wrażenie, że partia rośnie szybciej, niż ona dociera do uczniów. Młodym pisze w katalogu wystawy, że nie odpowiadają za zbrodnie pradziadków, ale odpowiadają za przyszłość. Dodaje: „Nie musicie być idealni, wystarczy, że będziecie czujni”.

Co to znaczy dla polskiego czytelnika

Dla Polski ta historia ma wymiar szczególny, bo Auschwitz-Birkenau leży na jej terytorium, a dyskusje o tym, jak uczyć o Zagładzie, toczą się także u nas. Dylemat opisany przez Wagnera jest uniwersalny: jak sprawić, by wizyta w miejscu pamięci była czymś więcej niż obowiązkowym punktem programu. Odpowiedzią może być aktywna praca ze źródłami zamiast samego słuchania wykładów. Wystawa w Bonn dotyczy Niemiec, ale pytania o pamięć, młodzież i narastające radykalne nastroje są w całej Europie podobne.

Źródło: DW – „’Never Again!’: Holocaust remembrance under pressure”